‘Professionals zijn vaak bang om het verkeerd aan te pakken of om iets los te maken bij het kind. Als een kind net lekker aan het spelen is, willen ze het kind niet lastigvallen over de nare thuissituatie. Maar het kind maakt die situatie al mee. Je maakt het dus niet erger door erover te praten, je voegt juist iets toe. Kinderen zeggen zelf ook vaak: “Misschien vertel ik niks, maar geef me wel de kans om te praten.” Ik denk dat iedereen daarin iets kan betekenen. Of je nou juf bent, verpleegkundige, hulpverlener, van het wijkteam of Veilig Thuis. Ook maakt het niet uit hoe vaak je een kind spreekt, als je op dat moment maar connectie maakt en er écht bent.’

Deze kinderen wantrouwen volwassenen ook eerder en denken misschien: waarom moet ik al die vragen beantwoorden? Leg dan uit waarom je de vragen stelt, bijvoorbeeld: “Ik vraag dit omdat ik wil dat jij weer lekker kunt slapen.” Vertel wat je gaat doen en koppel dat later terug. Zo voelt een kind zich meer gehoord en betrokken. En zeg vooral niet: “Dat kan ik niet beloven”, dan gooi je eigenlijk een deur dicht. Zeg liever: “Ik ga mijn uiterste best doen om te helpen en zal in ieder geval niks achter jouw rug om doen.”’

‘Er wordt nog te vaak helemaal niet met hen gepraat, of maar één keer - waarna ze er nooit meer iets over horen. Zo krijgen ze het idee dat er toch niet naar hen wordt geluisterd.

Ik denk trouwens dat veel mensen erg hun best doen om met een kind te praten, maar dat hun goede bedoelingen niet altijd overkomen. Vooral bij kinderen die opgroeien met geweld of verwaarlozing; bij hen kan een gevoeligheid voor afkeuring of afwijzing meespelen.

‘Zodra een kind kan praten, kun je in gesprek gaan. De vorm verschilt per leeftijd. Bij jongeren kun je inhoudelijke gesprekken voeren, bij kleintjes ben je meer aangewezen op observeren: hoe gedraagt het kind zich, hoe verloopt de interactie met de ouders? Maar contact maken kan altijd. Zelfs een peuter betrek je op een eenvoudige manier door te benoemen wat je ziet. “Hé, je hebt een bult op je hoofd, wat is er gebeurd?” Dat vraag je normaal ook, als je de situatie niet verdacht vindt. Of leg - om het ijs te breken - bijvoorbeeld een kleine keuze voor: “Zullen we samen kijken welke knuffel mee mag naar ons gesprek?”’

‘Nee, veel professionals vinden het spannend om met kinderen over gevoelige onderwerpen te praten. Ze zijn bang om hen in een loyaliteitsconflict te brengen. Dat is begrijpelijk: een kind kan het gevoel hebben een kant te moeten kiezen. Of het is bang om iets verkeerds te zeggen.

Een andere reden om niet met het kind te praten is dat professionals soms twijfelen of ze wel de juiste vaardigheden hebben om zo’n gesprek goed te voeren. Ze denken dat je daar een gespecialiseerde hulpverlener voor moet zijn. Maar er ís niet altijd een hulpverlener betrokken die met het kind praat. En je hoeft ook helemaal geen hulpverlener te zijn om te checken hoe het gaat. Als je maar openstaat voor het kind en oprechte aandacht geeft en luistert.’

‘Als je wilt begrijpen wat er in een gezin gebeurt, moet je ook de kinderen spreken. Zo kun je veel beter helpen. Daarnaast staan er vaak maar weinig volwassenen voor hen klaar met wie ze kunnen praten over de moeilijke thuissituatie waar ze onder lijden.

Door te praten, geef je het kind erkenning: je neemt het serieus als volwaardig persoon. Bovendien hoor je een andere kant van het verhaal. Ouders in stressvolle situaties kunnen een bepaalde weergave van de werkelijkheid geven. Kinderen hebben soms aanvullende informatie die ouders – misschien wel onbewust – achterhouden. Als je er niet naar vraagt, komt hun eigen perspectief niet boven tafel.’

Met kinderen praten over geweld, verwaarlozing of andere problemen thuis: hoe pak je dat aan? Expert Marike van Gemert, oprichter van de Academie voor Praten met Kinderen, weet hoe je op een respectvolle manier contact maakt, écht luistert en kinderen betrekt bij de vervolgstappen.

‘Neem hun mening mee in besluiten en vervolgstappen. Wees transparant over wat er gaat gebeuren. Koppel vervolgens terug wat ermee is gebeurd. Ik hoor te vaak dat kinderen hun mening geven en er niks van terugzien. Dan denken ze: zie je wel, ze luisteren niet naar mij. Dus ook als iets niet kan, moet je duidelijk uitleggen waarom niet.’

‘Dat je al veel kunt betekenen met je tijd, aandacht en betrokkenheid, ook als je de situatie niet of niet meteen kunt oplossen. Juist in zo’n lastige tijd kun je een baken zijn voor het kind, ongeacht hoe kort of lang je betrokken blijft: ieder gezond voorbeeld van iemand die wél luistert, ruimte geeft aan emoties en het verhaal gelooft, kan een stapje bijdragen aan hoe het kind naar zichzelf en de wereld leert kijken.’

‘Dan blijft het uitgangspunt: eerst luisteren en het verhaal serieus nemen. Nodig het kind uit om te vertellen en probeer niet meteen alles te willen oplossen. Een onthulling betekent trouwens altijd dat je moet melden bij Veilig Thuis, zodat ze daar de situatie kunnen beoordelen.’

‘Begin altijd met het maken van contact. Sluit aan bij wat het kind of de jongere aan het doen is, vraag naar hobby’s of huisdieren en vooral: laat daarbij ook iets van jezelf zien. Kinderen praten niet graag met een “loket” of functionaris, wel met iemand van vlees en bloed, die bijvoorbeeld ook een hond heeft met een grappige naam, een zoon die op voetbal zit, of met iemand die zich ook weleens verdrietig of alleen voelt. Verbinding is de basis is voor vertrouwen. Van daaruit kun je verder de diepte in.

Benoem dan wat je ziet. Stel daarbij open vragen, zoals: “Ik zie dat je best vaak in slaap valt in de klas. Hoe slaap je ’s nachts eigenlijk?” Of: “Ik hoorde dat er ruzie was bij je thuis. Hoe is het nu met jou?” Vraag rustig wat er aan de hand is, nieuwsgierig en zonder oordeel. Dat is extra belangrijk bij jongeren die bijvoorbeeld veel spijbelen en gewend zijn om kritiek te krijgen.’

‘Benoem wat niet oké is zonder de ouders te veroordelen. Dat doe je door de situatie objectief uit te leggen zonder oordeel. Ik noem dat “de maatschappelijke norm”. Bijvoorbeeld: “Wat lief dat je zo veel voor mama zorgt, maar als je 12 bent is het ook belangrijk dat er iemand voor jóu zorgt. Dat lukt mama nu niet. Dus wil ik met mama kijken wat er nodig is.” Zo leg je uit wat normaal en gezond is voor kinderen. Of: “Ik denk dat hun ruzies niet vanzelf stoppen. Daar hebben jouw ouders hulp bij nodig.” Uiteraard is je toon hierbij belangrijk: open, niet beschuldigend. Zo blijf je respectvol richting de ouders, terwijl je het kind centraal zet. Dat helpt een loyaliteitsconflict voorkomen.’