Gelukkig worden er niet alleen bronnen ‘weggezogen’ door allerlei gebeurtenissen in het leven, de veerkrachtvijver kan ook worden aangevuld, vertelt Finkenauer verder. ‘Vriendschappen, relaties waarin je begrepen, gewaardeerd en gehoord voelt: het zijn enorme katalysators. Ook materiële zaken, zoals voldoende geld om de huur te betalen en mee te doen in samenleving, helpen bij het vergroten van veerkracht.’

Dat wantrouwen geldt ook voor die buitenwereld, systemen en goedbedoelende professionals. Voor veel jongeren in de jeugdzorg is het veiliger om niemand te vertrouwen. Ze duwen hulpverleners weg, proberen ze uit: “Wanneer ga je weg? Wanneer geef je op?” ‘Met mij kun je praten, mij kun je wél vertrouwen,’ zeggen hulpverleners dan. Maar we beseffen vaak nog onvoldoende hoeveel werk, hoeveel tijd en hoeveel zekerheid daarvoor nodig is. Een kind dat geleerd heeft alleen op zichzelf te vertrouwen, kan zich niet veroorloven nog iets te verliezen.’

Professionals moeten dat vertrouwen van een kind echt winnen. ‘En dat gebeurt door allerlei kleine dingen. Zoals: ben je er als je zegt dat je er bent? Luister je echt? Bied je excuses aan als iets je niet lukt? Ben je écht beschikbaar? Reageer je op appjes? Kijk je niet op je horloge tijdens een gesprek?’

Dit vraagt heel veel ‘voetwerk’, zoals Finkenauer het noemt. Ze bedoelt daarmee: vertrouwen winnen is hard werken. ‘Lukt dat in het huidige systeem, met alle personeelstekorten, tijdsdruk en zware caseloads? In vier gesprekken van 45 minuten ga je geen vertrouwen winnen,’ zegt Finkenauer. ‘Veel therapeuten denken dat ze het vertrouwen van hun cliënten hebben. Dat concludeer ik uit onderzoek naar impact. 91 Procent van de therapeuten stelt dat jongeren iets aan hun behandeling heeft gehad. En dat deze jongeren dus vertrouwen in hen hadden. Als we het aan jongeren zelf vragen, en naar verbetering van hun symptomen kijken, is dat maar 40 procent.’

Professionals moeten kinderen en jongeren stimuleren om sociale relaties aan te gaan, zegt Finkenauer . ‘Om contact te maken met anderen, vriendschappen aan te gaan. Maar we zullen eerst zelf het voetwerk moeten doen, voordat ons advies serieus wordt genomen.’

Aan het einde van het gesprek beeldt Finkenauer opnieuw de vijver uit. ‘Veerkracht is geen statisch begrip. Ook korte relaties - zoals regelmatig tussen kind en professional - kunnen een functie hebben. Vooral ook om te laten zien dat het ook anders kan. Of soms is het dat ene zinnetje van een juf of buurvrouw op het juiste moment, op de juiste dag, dat blijft hangen. Ook dat kan een nieuwe bron van veerkracht zijn.’

Niets werkt zo sterk als relaties, zegt Finkenauer. Betekent dit dat wij als professionals de veerkracht van jonge cliënten kunnen vergroten door een goede relatie met hen aan te gaan? Ze glimlacht bijna verontschuldigend. ‘Het opbouwen van een goede en gezonde relatie vraagt veel tijd en aandacht. Professionals onderschatten nog vaak wat ingrijpende gebeurtenissen met kinderen, met jongeren doen. Kinderen die bijvoorbeeld misbruik hebben meegemaakt, hebben geen vertrouwen meer in die relaties. En bij seksueel misbruik voelt een kind dat wantrouwen niet alleen tegenover de dader, maar ook tegenover anderen die het niet hebben beschermd. Als de dader een familielid is, zijn de anderen vaak familieleden. Een kind leert zo al vroeg dat het er alleen voor staat.’

Om te herstellen, put iedereen uit een vijver aan bronnen, verduidelijkt Finkenauer. Ze spreidt haar armen om haar punt duidelijk te maken. Bij mensen die veel meewind hebben in het leven, is die vijver goed gevuld. Zij hebben een fijne jeugd om uit te putten, een goede gezondheid. ‘Misschien hebben ze wel honderd bronnen van veerkracht. Maar anderen met minder geluk, moeten het met maar, bijvoorbeeld, vijftig bronnen doen.’ En bij kinderen die van kleins af aan te maken hebben gehad met onveiligheid, met mishandeling, is die vijver nauwelijks gevuld.’

De hulpbronnen in de vijver zijn heel divers, verduidelijkt ze. Dat gaat niet alleen over een fijn thuis of een goede gezondheid. ‘Het gaat ook over bijvoorbeeld de voorspelbaarheid van het leven, en over eerlijke systemen. Dat de school je eerlijk beoordeelt en behandelt - ook als je bijvoorbeeld een accent hebt.’ Andersom kan een oneerlijk systeem de veerkracht ondermijnen. ‘Zoals bij de ouders en kinderen die het slachtoffer zijn van de toeslagenaffaire. Zij zijn hun vertrouwen in het systeem kwijtgeraakt. De veerkrachtbronnen van ieder mens kunnen dus op allerlei manieren worden beïnvloed.’

Ze steekt even haar hand op om te benadrukken hoe belangrijk het is wat ze gaat zeggen. Het interview in een kamertje van de Universiteit Utrecht is net begonnen. Catrin Finkenauer wil het maar even helder stellen: ‘Relaties zijn voor iedereen van levensbelang. Mensen, kinderen in het bijzonder, kunnen niet zonder anderen. Gezonde relaties zijn cruciaal voor een lang, gelukkig en gezond leven.’

Relaties zijn al jaren het onderzoeksterrein van Finkenauer en blijven haar mateloos fascineren. Ze deed onderzoek naar de gevolgen van vechtscheidingen en naar de betekenis van relaties voor het welzijn van jongeren. Ze gaat dan ook graag over het onderwerp in gesprek.

Voordat we beginnen over het verband tussen relaties en veerkracht, wil ze even scherpstellen. ‘Waar hebben we het eigenlijk over als we over veerkracht praten? In het Nederlands gebruiken we “weerbaarheid” en “veerkracht” vaak door elkaar. Onder “weerbaar” verstaan we vooral dat je met beide benen op de grond staat en dingen in het leven aankunt. “Veerkracht” gaat meer over herstel. Heeft iemand het vermogen om te herstellen van bijvoorbeeld een ingrijpende gebeurtenis of een traumatische jeugd?’

Gezonde relaties zijn de sterkste bron van veerkracht, stelt hoogleraar Jeugdstudies Catrin Finkenauer. Maar bij kinderen die veel hebben meegemaakt, is het vertrouwen in mensen en relaties helaas vaak klein. Wat kun je als professional voor hen betekenen?