Volgens Van den Berg is online ronselen makkelijk en effectief: ‘In korte tijd kun je veel jongeren benaderen. Ronselaars zitten op allerlei plekken online, van social media tot fora waar kwetsbare jongeren samenkomen, zoals pro-ana groepen voor meisjes met anorexia. Dat zijn vaak volwassenen met kwade bedoelingen. Ze doen zich voor als begripvol of behulpzaam, maar hun intenties zijn heel anders.’

Waar het ronselen vroeger vooral op straat gebeurde - een verdachte man bij het schoolplein - speelt het zich tegenwoordig vooral online af. Daar waar jongeren zich bevinden, bijvoorbeeld op Snapchat, Telegram of in games. Ook bij seksuele uitbuiting gebeurt dat. ‘Het begint meestal leuk, met veel aandacht,’ zegt Van Ballegooijen. ‘Maar dat moment lijkt steeds korter te worden. Al snel wordt het grimmig, bijvoorbeeld wanneer een jongere wordt afgeperst met pikant beeldmateriaal. Soms zetten de kwaadwillenden zelfs AI in om gezichten op naaktfoto’s te plakken, en dat materiaal wordt rondgestuurd.’

Criminelen die tienerjongens inzetten voor gevaarlijke klusjes: het illustreert hoe vroeg uitbuiting kan beginnen. Joost van Ballegooijen van Defence for Children Nederland ziet het regelmatig. ‘Sommige jongens zijn pas 12 of 13 als ze worden geronseld. Wanneer ze worden opgehaald, weten ze soms nog niet wat ze precies moeten doen. Het kan gaan om drugs ophalen in een haven of een explosief plaatsen bij iemands voordeur. Ze kunnen meestal niet weigeren of stoppen.’

Je leest het steeds vaker in het nieuws: minderjarige jongens die worden opgepakt voor het plaatsen van een cobra of vuurwerkbom bij iemand voor de deur. Ze worden via kanalen als Telegram of Snapchat benaderd, krijgen een paar honderd euro voor een ‘klusje’ van een paar minuten en weten vaak niet eens wie de opdrachtgever is.

‘Dat is een vorm van criminele uitbuiting,’ zegt Marieke van den Berg, programmaleider Mensenhandel bij het Rode Kruis. ‘Van uitbuiting - ook wel mensenhandel genoemd - spreken we als iemand onder druk wordt gezet om onder slechte omstandigheden geld te verdienen voor een ander. Naast criminele uitbuiting zijn ook seksuele uitbuiting en arbeidsuitbuiting bekende vormen. Onder jongeren komt vooral criminele en seksuele uitbuiting veel voor. Seksuele uitbuiting bestaat al lang; vroeger werd het loverboyproblematiek genoemd.’

Tot slot heeft Van den Berg nog een praktische tip: ‘Professionals die zich zorgen maken over een jongere die mogelijk te maken heeft met criminele uitbuiting, merken vaak dat die jongere niet wil praten. Dan is het goed om door te verwijzen naar de anonieme chat van Keerpunt. De medewerkers zijn gespecialiseerd in jongeren die betrokken zijn bij criminaliteit en hieruit willen stappen.’

Maar wat kunnen professionals doen om uitbuiting te helpen voorkomen? ‘Omdat ronselen vaak online plaatsvindt, is het heel belangrijk om jongeren bewust te maken van de risico’s op internet en uit te leggen hoe ze zichzelf kunnen beschermen op social media,’ zegt Van den Berg. ‘En wanneer ze zich onveilig voelen of onder druk gezet, moeten ze weten hoe en waar ze hulp kunnen vragen. Online afpersing en sextortion stoppen namelijk meestal niet vanzelf. Ze kunnen bijvoorbeeld terecht bij Helpwanted als ze online iets vervelends meemaken.’

Ook seksuele vorming op school kan jongeren weerbaarder maken, voegt Van Ballegooijen toe. ‘En hopelijk heeft dat ook effect op het voorkomen van daderschap.’

Daarnaast is het goed om te weten dat slachtoffers van mensenhandel niet gestraft mogen worden voor strafbare feiten die ze onder dwang hebben gepleegd. ‘Als professional moet je dat zogeheten non-punishment aan jongeren kunnen uitleggen,’ zegt Van Ballegooijen.

Voor professionals liggen volgens Van den Berg en van Ballegooijen de grootste verantwoordelijkheden in het signaleren en bespreekbaar maken van uitbuiting. Mensenhandel van een minderjarige is een vorm van kindermishandeling, en valt dus onder de meldcode huiselijk geweld en kindermishandeling.

Voor professionals die met jongeren werken, is het goed om alert te zijn op signalen. ‘Bij uitbuiting zie je nogal eens opvallende veranderingen,’ zegt Van den Berg. ‘Iemand heeft ineens dure spullen, meerdere telefoons of moet altijd bereikbaar zijn. Er is sprake van schoolverzuim, een andere vriendengroep of contact met de politie. Eén signaal hoeft nog niets te betekenen, maar bij meerdere signalen tegelijk moet er een belletje bij je gaan rinkelen.’

Jongeren herkennen uitbuiting vaak niet. Ze denken dat ze situaties als sextortion aan zichzelf te danken hebben. Van Ballegooijen: ‘In de zoektocht naar seksualiteit denken ze: ik heb zelf die stap gezet. Pas later beseffen ze dat er sprake was van verkeerde intenties. Maar hoe vertel je dat thuis? Schaamte speelt een grote rol. En als ze wel hulp zoeken, merken ze dat instanties er soms meteen op duiken. Dat schrikt af. Jongeren willen geen slachtoffer zijn, dat voelt slap.’

Uitbuiting onder jongeren is geen ver-van-je-bedprobleem. Het kan ieder kind overkomen. De verleiding van snel geld, de kracht van online verleiding, de druk van leeftijdsgenoten zijn allemaal factoren die meespelen. ‘Ieder kind is in zekere mate kwetsbaar,’ zegt Van Ballegooijen. ‘Doordat de hersenen nog niet volgroeid zijn, is het makkelijker om verkeerde keuzes te maken.’

Wel zijn sommige groepen extra kwetsbaar, weet Van den Berg. ‘Het komt vaker voor bij kinderen met een licht verstandelijke beperking, psychische problemen, een asielachtergrond, problemen thuis, of uit een lager sociaal-economisch milieu. Ook wonen in een achterstandswijk kan meespelen.’

Ronselaars van uitbuiting blijven meestal buiten beeld. Doordat ze online opereren, is het heel lastig om ze te herkennen. Ze gebruiken valse profielen, wisselen snel van accounts en blijven daardoor onzichtbaar.

De ronselaars zijn meestal jong, blijkt uit rapportages van de Nationaal Rapporteur Mensenhandel en Seksueel Geweld tegen Kinderen: onder de 25 jaar. Van Ballegooijen: ‘Bij criminele uitbuiting heb je te maken met twee soorten daders: de ronselaar en de jongere die de opdracht krijgt om criminele klussen uit te voeren. Die laatste wordt wel dader genoemd, maar doet de klus vaak onder druk. Die jongeren zijn dus dader en slachtoffer tegelijk. Daarbij lopen zij grote kans om gepakt te worden, terwijl de ronselaars onzichtbaar blijven.’

Zorgelijk, vindt Van den Berg: ‘Een paar jaar geleden hoorde ik al over jongeren in jeugdzorginstellingen die via het platform OnlyFans wat geld verdienden door foto’s of video’s van zichzelf te posten. Dat platform is bedoeld voor 18+’ers, maar er zitten veel minderjarigen op, gefaciliteerd door volwassenen die hieraan verdienen. Die meiden zagen het totaal niet als uitbuiting, maar dat was het natuurlijk wel.’

Net als bij criminele uitbuiting speelt ook bij seksuele uitbuiting online verleiding een rol. Jongeren worden verleid met aandacht, complimenten of geld. Met als gevolg dat ze intieme beelden delen en slachtoffer worden van sextortion (afpersing met seksueel getint beeldmateriaal). Zo raken ze afhankelijk van hun ronselaar.

Het begint vaak met een onschuldig lijkend klusje of online contact. Maar al snel wordt iemand onder druk gezet om criminele opdrachten of seksuele handelingen te verrichten. Onder jongeren neemt dit soort online uitbuiting snel toe. Professionals hebben een belangrijke taak in het signaleren ervan, zeggen Marieke van den Berg en Joost van Ballegooijen.