Intussen krijgt het slachtoffer thuis te maken met bijvoorbeeld gaslighting. Zo zijn er plegers die ‘s avonds de spullen van hun partner verstoppen, om de volgende ochtend te doen alsof de ander gek is. Meerdere cliënten van me maakten voor het slapengaan foto’s van de kamer omdat ze aan zichzelf twijfelden, en zagen dan dat ze gelijk hadden.

Hulpverleners vinden het mooi als partners elkaar feedback geven. Maar deze mensen hebben een heel ander doel dan hun relatie verbeteren. En ze weten precies: bij die kan ik bullshitten en bij die niet.’

‘Dat is lastig. Niet alle onderliggende persoonlijkheidsstoornissen zijn te genezen. En bij psychopaten is het riskant om hen in gespreksgroepen te behandelen, omdat ze daar trucjes van elkaar leren, bijvoorbeeld over welk gedrag ze spijt moeten betonen. We moeten er dus goed in worden de echte zindoordrijvers eruit te halen en proberen ze te stoppen. Daarvoor is het belangrijk om te beseffen dat deze mensen gewoon in onze maatschappij rondlopen. Als je over iedereen blijft zeggen: ja, maar deze persoon bedoelt het zo goed, zul je niks voor elkaar krijgen.’

‘Daar kun je dezelfde patronen zien. Denk aan de leerlingen in een kungfu-school die door de leraar misbruikt werden, zoals we in het nieuws zagen. Of de gevallen van pleegouders die hun pleegkinderen dwingend controleren. De aard van het gedrag is in een groep hetzelfde: individuen tegen elkaar uitspelen, zodat ze elkaar voortdurend verklikken. Maar iemand die thuis bijvoorbeeld een sadist is, hoeft dat op het werk absoluut niet te zijn. Dus dat iemand een aardige voetbalcoach is, zegt niks over hoe hij thuis is.’

‘Klopt. Het is een cultuur waar we allemaal mee te maken hebben. Ik word altijd pissig van de term situationeel geweld. Het idee is dan: alle mensen kunnen gewelddadig worden als ze aan stress blootstaan. Maar er zijn er ook een heleboel mensen die onder stress níet gewelddadig worden. Het is een spectrum, maar met situationeel geweld als uitgangspunt prop je mensen die wél en mensen die niet gewelddadig worden in dezelfde categorie, en haal je het belang van mensenkennis eruit.’

In de rechtspraak heerst het idee dat ouders altijd een band met kinderen moeten opbouwen. Nou nee, niet met deze ouders. Je kunt het contact ook beperken tot twee keer per jaar met anderen erbij naar de speeltuin.’

‘Plegers gebruiken soms kinderen om hun partner aan zich te binden: the baby trap. Met een oprechte kinderwens heeft dat niets te maken. Als een kind dan aandacht blijkt te vragen, is het: donder op. Een klassieker is dat het slachtoffer de baby niet mag troosten wanneer die huilt - niet één keer, maar elke nacht - en dat de baby niet verschoond mag worden. Op latere leeftijd worden kinderen in de kast opgesloten, zodat ze niet “aan je kop zeiken”. Ik heb een bak vol met dit soort verhalen.

‘Ja, maar professionals handelen daar helaas nog niet altijd naar. Slachtoffers worden vaak irritante mensen gevonden, blijkt uit onderzoek. Dat komt doordat ze jarenlang gesaboteerd en kapotgemaakt zijn. Professionals zeggen: we kunnen er niet veel mee, hij of zij is passief, warrig of zegt steeds iets anders. Ze klagen over van alles. Als hulpverlener moet je groot genoeg zijn om daaroverheen te stappen. Als je je onderbuik volgt, breng je het slachtoffer in problemen. Dat gebeurt niet met plegers, want die kunnen je fantastisch voor de gek houden, met hun complimenten.

Veel slachtoffers weten bovendien zelf niet dat ze slachtoffer zijn. Ze zullen jarenlang beweren dat hun partner zo’n leuke vader of moeder is, en denken: het ligt aan mij.’

‘Dit soort gedrag is niet door de scheiding ontstaan. Het was er in die relatie altijd al. Dus vraag beiden om jou de hele geschiedenis te vertellen. Hoe was de ander tijdens jullie huwelijk? Als je dat in een veilige setting doet, een-op-een, zal het slachtoffer het je echt vertellen.’

Stel, een vrouw zegt dat ze deze maand al tien keer met een kind naar de huisarts is geweest over een probleem waar de (ex-)partner niks van zegt te weten. Als gezinsvoogd bel je dan de huisarts om dat verhaal te checken. Probeer te ontrafelen: wat speelt hier? Is een van beiden tegen jou aan het liegen? Die gaat echt niet zeggen: “Ja! Ik ben zo iemand, ik doe dit al sinds 1983, zullen we het even doornemen?” Als hulpverlener moet je soms ontdekkend werken, en niet gelovend werken.’

‘Tegenstrijdigheden vormen het pad naar een mogelijk patroon. Ga op zoek naar dat ene losse eindje. Koester alles wat tegenstrijdig lijkt; ga daar als een broedende kip op zitten. Een gezinsvoogd ziet bijvoorbeeld een eindeloze mailwisseling over de vraag waar het zwemtasje van het kind gebleven is, en waarin de man zijn ex verwijt altijd dingen kwijt te maken. Terwijl hij zelf degene is die de spullen steeds weggooit. Zo iemand kan de ander met heel lullige dingen terroriseren. Door wekelijks zeikmails te sturen kan hij totale terreur uitoefenen over haar imago. Het risico is dat de gezinsvoogd denkt: tjonge, wat doet die ex-vrouw moeilijk over een zwemtas. Het patroon van sabotagegedrag wordt dan niet gezien.

Je moet gráven naar het patroon. Vraag je af: waar in deze casus kloppen dingen niet met elkaar? Is dat treurig omdat dat tijd kost en intussen het slachtoffer in gevaar is? Zeker. Kan het sneller? Nee.

‘Het heeft geen zin om op signalen te letten, want die zien er onafhankelijk van elkaar doodnormaal uit. Maar er is een Belgische lijst van maar liefst twaalf pagina’s met gedrag en risicofactoren. Die lijst helpt je om te zien hoe iemand voor elkaar probeert te krijgen dat diens (ex-)partner eronderdoor gaat of de banden met haar familie verbreekt.

Dat patroon moet je zien te ontdekken, en dat doe je door te zoeken en te peuren. Een systeemtherapeut die een gezamenlijk gesprek met een stel voert, weet bijvoorbeeld niet dat het slachtoffer al maanden op de grond slaapt als een hond. Als het slachtoffer daarover iets zegt, kan de pleger vervolgens thuis haar huisdier ombrengen.’

‘Ze doen dit intuïtief, maar sommigen bestuderen ook wat voor fratsen ze kunnen uithalen. Er bestaan hele online communities in de manosphere met adviezen over hoe je mensen onder controle kunt houden.’

‘Mensen die in een vechtscheiding zitten, moeten van hulpverleners vaak gezamenlijke ouderschapsgesprekken voeren. Terwijl de pleger de ander volledig onder controle wil krijgen. “Jullie houden evenveel van het kind, laten we denken aan zijn belang,” klinkt het dan. Maar een pleger bekijkt alles met de blik van een roofdier: die wil één prooi helemaal voor zichzelf. Die is niet hartelijk en liefdevol naar zijn of haar kinderen. De mensenkennis van hulpverleners schiet vaak te kort. Het is mijn meest pijnlijke wens dat hulpverleners dat roofdier kunnen zien.

‘In mijn praktijk zie ik vooral slachtoffers van mannen. Maar er zijn ook vrouwelijke plegers. Bij hen ziet het patroon er hetzelfde uit, alleen gebruiken ze andere tactieken en willen ze er meestal iets anders uithalen. Ze trekken hun partner bijvoorbeeld financieel helemaal leeg.’

Veel mensen hebben het idee dat iedereen van goede wil is, maar dat is hier echt niet van toepassing. En ook het uitgangspunt dat mensen die met elkaar trouwen altijd van elkaar houden, gaat niet altijd op.

Weinig hulpverleners weten dat er mensen bestaan die trouwen om de ander te overheersen. Omdat ze een ademend seksspeeltje willen, de sadistische behoefte hebben om iemand altijd te kunnen verkrachten of omdat ze iemand financieel helemaal leeg willen zuigen. En als die dat niet wil, maken ze er het probleem van de ander van: die is preuts en raar. Soms hebben ze bedacht dat ze hun sadistische verlangens het beste binnen een relatie kunnen uitoefenen omdat ze dan minder risico lopen om ervoor vervolgd te worden.’

‘Het is belangrijk om te beseffen wat voor mensen de plegers zijn. In gesprek met jou zijn ze vaak heel charmant, maar intussen kunnen ze zitten plannen hoe ze hun partner aan zich kunnen onderwerpen.

‘In Engeland bestaat een wet tegen dwingende controle met een goede definitie: een patroon van gedragingen waarmee de pleger het slachtoffer onder controle houdt en diens mensenrechten schendt door diens vrijheden en handelingsruimte in te perken. Voor dwingende controle binnen partnerrelaties gebruiken we de term intieme terreur.’

Wees alsjeblieft niet naïef, wil Jessica Terwiel ons op het hart drukken. Ze heeft ‘een bak vol verhalen’ over mannen die trouwden om hun vrouw te overheersen, financieel leeg te zuigen of als ‘seksspeeltje’ te gebruiken. ‘Tegenstrijdigheden in hun verhalen laten vaak zien wat er écht aan de hand is.’