Dat je je locatie deelt, dat je je vriend toegang geeft tot jouw telefoon, dat je altijd bereikbaar bent voor de ander... Allemaal prima, behalve wanneer het uitmondt in controle, dwang of afhankelijkheid. Joyce Eleveld merkt dat jongeren het gevaar van dating violence vaak niet inzien.

‘Jongeren die je ernaar vraagt, zullen het probleem vaak ontkennen en ervaren het ook niet als onveilig. “Ik kies hier toch zelf voor, bemoei je er niet mee,” zeggen ze dan.’ Jouw houding is dan cruciaal, vindt Eleveld. ‘Als je gaat oordelen, veroordelen of de regie overnemen, dan ben je de jongere kwijt. Op het moment dat het écht misgaat, komt die dan niet bij jou terug. En dat is wat je als professional juist wil.’

Wat je als professional dan wél kunt doen? ‘Aanwezig zijn, vragen stellen, nieuwsgierig blijven. Hoe voelt deze relatie voor jou? Wat maakt dat je dit fijn vindt? Met wie praat je hier wel eens over? Door het thema te normaliseren en open te houden, ontstaat vertrouwen. Zo plant je een zaadje, waardoor iemand op een later moment weet dat hij of zij bij jou terechtkan.’

In paniek raken als jongeren ‘de fout ingaan’ werkt averechts, benadrukt ze nog. ‘Volwassenen hebben te vaak de neiging om jongeren, met de beste bedoelingen, te beschermen, ook als het om seksuele ontwikkeling gaat. Dat doen ze dan door hen af te schermen van “gevaren”. Een grens voelen nadat je eroverheen bent gegaan, hoort bij hun ontwikkeling. Als alles verboden is, leren jongeren nooit wat voor hen klopt. Dat vraagt van professionals om onderscheid te maken tussen leerervaringen en daadwerkelijke onveiligheid. Jongeren hebben ruimte nodig om te ontdekken, ook als dat soms schuurt.’

Ook al is het voor volwassenen, en professionals in het bijzonder, niet altijd duidelijk of er sprake is van dating violence bij jongeren, er zijn zeker signalen die kunnen wijzen op een ongezonde dynamiek. Eleveld heeft het dan over jongeren die vriendschappen kwijtraken of zelf verbreken, volledig opgaan in hun relatie, geen eigen mening meer hebben of stoppen met hun hobby’s of zelfs met hun online activiteiten.

Informatie krijgen over dating violence is cruciaal voor alle jongeren, vindt Eleveld. ‘We zien dat er een gebrek is aan kennis over gezonde seksualiteit en relaties. Veel jongeren weten simpelweg niet wat veilig of prettig is. Als je niet weet wat fijn voelt voor jou, hoe kun je dan aangeven waar je grens ligt? Dat geldt net zo goed voor online controle en dwang.

Voor LVB-jongeren geldt ook nog dat de informatie die er wél is, niet altijd aansluit bij hun niveau. Daarbij verloopt hun informatieverwerking trager. De wereld gaat voor veel jongeren al snel, maar voor deze groep helemaal. Het maakt hen extra kwetsbaar.’

Eleveld legt een relatie tussen grenzen herkennen bij dating violence en een gezonde seksuele ontwikkeling van jongeren. Die ontwikkeling begint niet in de puberteit, maar al op jonge leeftijd, benadrukt ze. Kinderen mogen leren dat hun lichaam van henzelf is, wat prettig voelt en wat niet. ‘Meisjes missen vaak kennis over hun eigen lichaam en voelen meer schaamte over hun vulva dan jongens over hun piemel. Jongens kunnen een grens overschrijden doordat ze niets weten over opwinding bij een meisje.’

Eleveld vindt dan ook dat plegers van seksueel grensoverschrijdend gedrag niet zomaar beschuldigd mogen worden. Ze hoort hen regelmatig zeggen: “Dit is toch normaal? Dit zie ik overal.” Als iemand nooit geleerd heeft wat consent is, of hoe bijvoorbeeld opwinding werkt, kun je diegene daar niet zomaar op afrekenen.’

Er moet dus meer aandacht komen voor het lichaam en gevoel. Hoe voelt het als je iets oké vindt? Hoe voelt een ja? En wat voel je als iemand te dichtbij komt? Hoe check je dat bij de ander? ‘Jongeren zitten vooral in hun hoofd. Wat gebeurt er als ik dit doe? Misschien vindt de ander me dan niet meer leuk. Zelfliefde is hierbij heel belangrijk. Als je weet wat je zelf fijn of niet fijn vindt, dan signaleer je dat ook eerder bij de ander. En als je beter naar je lijf leert luisteren, herken je sneller wanneer controle of onveiligheid ontstaat.’

Hoewel dating violence alle jongeren kan raken, zijn er wel duidelijke risicofactoren. Jongeren die onveilig opgroeien, lopen meer risico. ‘Als er thuis vooral stress is, is er weinig ruimte om kinderen en jongeren te begeleiden in hun relationele ontwikkeling. Er is dan weinig of geen aandacht voor het ontdekken van wensen en grenzen bijvoorbeeld. En financiële stress kan ervoor zorgen dat de leefwereld van jongeren beperkt is. Het ontbreken van een hobby of sportbeoefening betekent minder experimenteerruimte en minder positieve rolmodellen. Dat maakt hen extra kwetsbaar in relaties.’

Een andere risicofactor is een licht verstandelijke beperking (LVB). Eleveld werkt vooral met deze doelgroep. ‘Deze jongeren hebben moeite met het duiden van sociale signalen. Maar ook vinden ze het als slachtoffer moeilijk om grenzen aan te geven, en als pleger vinden ze het lastig om grenzen bij de ander te herkennen.’

Eleveld: ‘Voor jongeren speelt een groot deel van hun leven - en dus van hun relaties - zich af op de telefoon. Controle en afhankelijkheid wordt door hen vaak gezien als normaal, of zelfs wenselijk. Maar als er sprake is van een patroon en er komt dwang bij kijken, dan hebben we het over dating violence.

Als er grensoverschrijdende dingen gebeuren, is het niet altijd makkelijk om de relatie te verbreken, ziet Eleveld bij ‘haar’ jongeren. ‘Je weet als slachtoffer van dating violence dat de kans bestaat dat die ander bijvoorbeeld filmpjes of foto’s van jou razendsnel gaat verspreiden. Dat maakt stoppen met een relatie extra ingewikkeld en soms ronduit bedreigend.’

Ze hoort jongeren in haar praktijk bijvoorbeeld zeggen dat het volgen van elkaars locatie betrokkenheid betekent. Of dat altijd toegang hebben tot elkaars telefoon een bewijs van liefde is. En jaloezie is een teken dat iemand superverliefd is. Veel van dit soort gedrag bevindt zich in een grijs gebied dat door jongeren niet per se als ongezond wordt gezien. ‘Altijd bereikbaar moeten zijn, continu verantwoording afleggen of sociale contacten verliezen: het sluipt erin. Dat ze langzaam de ruimte verliezen om zichzelf te zijn, beseffen jongeren vaak niet.’

Als professional of ouder kun je moeilijk zicht krijgen op wat er precies tussen jongeren gebeurt. De jongere zelf zal het normaliseren: “Zo gaat dat tegenwoordig, wat zeuren jullie nou?”’

‘Jongeren zullen het zelf niet snel dating violence noemen. Vaak denken ze bij geweld nog steeds aan slaan of schoppen. Maar dating violence gaat over controle en afhankelijkheid: met wie mag je contact hebben van de ander? Wat deel je met elkaar? Wie ben jij zonder de ander? Deze subtielere vormen van geweld zijn voor jongeren moeilijk te herkennen,’ vertelt consulent seksuele gezondheid Joyce Eleveld.