Jongeren met een migratieachtergrond zijn oververtegenwoordigd in de zwaardere jeugdzorg, blijkt uit onderzoek. Hoe eerder je erbij bent, hoe beter, zegt Bakker. ‘Door bruggen te slaan tussen formele en informele hulp vergroot je zowel je bereik als het vertrouwen. Maak écht contact met lokale groepen. Werk bijvoorbeeld samen met vertrouwenspersonen uit migranten- of religieuze organisaties. Vaak zijn dit vrijwilligers die getraind zijn als opvoedondersteuner of dialoogbegeleider, soms ook bij de GGD. Zij weten hoe je gevoelige onderwerpen bespreekbaar maakt.’

In veel gemeenten geven deze informele werkers voorlichting over opvoeding en praten ze over thema’s als vrije partnerkeuze en seksuele diversiteit. ‘Sluit daarbij aan,’ zegt Hilde. ‘Organiseer samen bijeenkomsten of spreekuren en wees zichtbaar in de wijk. Vraag hen gerust om advies - zonder namen te noemen. Wacht niet tot de situatie escaleert.’

Vertrouwen opbouwen met gemeenschappen kost tijd, maar het loont. ‘Wees aanwezig,’ zegt Bakker. ‘Zorg voor een spreekuur in de school, in het buurthuis, maak je bekend. Ga in op uitnodigingen voor feestdagen, ontmoetingen, bijeenkomsten. Veel professionals zeggen: daar heb ik geen tijd voor. Maar investeren aan de voorkant, voorkomt wantrouwen en misverstanden aan de achterkant. En het is ook leuk, gezellig en leerzaam.’

Met een jongere die bijvoorbeeld blijk geeft van een conflict met de ouders over vriendjes, kun je samen een genogram maken. Dat kan verhelderend werken, zicht geven op de familie en de opvattingen, zegt Bakker. ‘Hierbij teken je de familiestructuur waarbij je vragen stelt als: hoe ziet je gezin en je familie eruit? Wie staat het dichtst bij jou? Van wie krijg je steun? Wie doet er een goed woordje voor je? En: mag je een vriendje hebben? Zo niet, weet je wat ze hiertegen hebben? Wie heeft daarin de belangrijkste stem? Je vader? Je opa? Welke vrijheid heb je om zelf te kiezen? Daarmee achterhaal je eventuele druk van de familie bij keuzes die het kind of de jongere maakt.’

Als je je zorgen maakt over mogelijk onvrijheid en een eventuele dreigende eerkwestie, moet je zeker niet het gesprek aangaan met de ouders.

Bij geweld moet je altijd handelen volgens de Meldcode. Gebruik die niet als dreigmiddel, maar leg rustig uit dat slaan, dreiging en extreme controle schadelijk zijn voor een kind. Bakker: ‘Slaan mag niet - dat moet je uitleggen. Maar door hun worsteling te erkennen en samen met de ouders alternatieven te verkennen, kun je soms escalatie voorkomen .’

Overleg bij geweld ook altijd met een aandachtsfunctionaris binnen je organisatie. En bij signalen van eergerelateerd geweld, huwelijksdwang of meisjesbesnijdenis is het verplicht om advies te vragen bij Veilig Thuis of een expert van de politie. Ga dan niet zelf met de ouders praten. Handel zorgvuldig en in het belang van het kind.’

Als je signalen opvangt die zouden kunnen duiden op mishandeling, kun je beginnen met voorzichtig informeren naar hoe het gaat, of het kind ergens wakker van ligt. Bakker: ‘Wees je daarbij bewust van wantrouwen en angst om de eigen ouders te verraden, zoals vaak speelt bij kinderen in een onveilige thuissituatie. Wees geduldig en blijf contact maken.’

Maak je je zorgen over een kind, ga dan ook praten met de ouders. Begin met het opbouwen van vertrouwen. Bakker: ‘Vraag, luister en erken hun zorgen. Toon begrip voor hun perspectief en situatie. Veel ouders ervaren dagelijks discriminatie, uitsluiting en wantrouwen, ook vanuit instanties. Hun opvoedstijl wordt vaak kritisch bekeken, waardoor ze niet vanzelfsprekend open zijn over hun problemen. Sta naast de ouders en kijk samen wat het beste is voor het kind. Vermijd discussies over normen en waarden; zoek liever naar gemeenschappelijke aanknopingspunten. Laat zien dat je intenties goed zijn en deel je zorgen op een respectvolle manier.’

Het is goed om ouders concrete handvatten te geven. Leg bijvoorbeeld uit dat verbieden zonder toelichting vaak leidt tot stiekem gedrag, en dat uitleggen waarom iets belangrijk is meestal beter werkt. Voorlichting over pubergedrag, grenzen en opvoedstijlen helpt ouders sterker in hun rol te staan.

Soms slaan ouders hun kind. Blijf ook dan open en respectvol, zegt Bakker. ‘Je hoeft het niet met iemand eens te zijn om toch in gesprek te gaan. Als een ouder bijvoorbeeld zegt: “Mijn dochter moet als maagd trouwen en ik sla haar als ze te laat thuiskomt,” dan kun je vragen: waarom is maagdelijkheid zo belangrijk? Welke waarden liggen daaraan ten grondslag? Heb je met je dochter besproken hoe zij erover denkt? Is er ruimte voor meer vertrouwen en bewegingsvrijheid?’

Hoe merk je aan kinderen uit gesloten gemeenschappen dat er kindermishandeling kan spelen? Bakker: ‘Gevolgen van kindermishandeling uiten zich bij ieder kind anders. De een wordt teruggetrokken, de ander juist opstandig. Je moet dus vooral kijken naar gedrag dat - plotseling - verandert.

En als een pubermeisje zich opeens kuis moet kleden, of als een kind bang is voor de vakantie naar het herkomstland van de (groot)ouders, kan dat duiden op dreigende achterlating - ook een vorm van kindermishandeling, zegt Bakker. ‘Daarop moet je alert zijn. Soms denken ouders hun zoon op het rechte pad te houden door hem naar een kostschool in Somalië te sturen. Anderen sturen hun dochter naar een oma in Marokko. Dit voorkomen is beter dan dat je een kind achteraf moet terughalen.’

Als je in zorg, welzijn of onderwijs werkt, doe je er goed aan om je te verdiepen in wat schaamte, eer en religie voor invloed hebben binnen verschillende gemeenschappen, vindt Bakker. Want in je contact met een cliënt of leerling is het belangrijk dat je niet vaart op vooroordelen, maar het gesprek open aangaat. Een vrouw met een hoofddoek hoeft niet onderdanig aan haar man te zijn, ze kan heel geëmancipeerd zijn. Stel haar open vragen, zoals: wie ben je? Wat is belangrijk voor jou? Hoe ziet je familie, je gemeenschap eruit? Laat je eigen normen en opvattingen achterwege. Die doen er niet toe.’

Mensen uit gesloten gemeenschappen koesteren ook nogal eens wantrouwen naar professionele hulpverleners. Ze voelen zich vaak niet begrepen en hebben het gevoel: we horen er niet echt bij. ‘Realiseer je dat deze mensen, ook kinderen, regelmatig te maken hebben met discriminatie, racisme en uitsluiting. Dat beïnvloedt of iemand hulp vraagt en hoe die persoon de hulp ervaart.’

In veel gezinnen uit gesloten gemeenschappen is een traditionele rolverdeling nog de norm, maar dat verschuift wel langzaam, merkt Bakker. ‘Van oudsher waren ouders vaker autoritair, soms hoorde daar een “corrigerende tik” bij. Moeders waren meestal hoofdverantwoordelijk voor de opvoeding, vaders stonden vaker wat op afstand. Maar je ziet dat jongere ouders proberen meer met hun kinderen te praten.’

Bij gezinnen met een migratieachtergrond is opvoeden vaak een familieaangelegenheid. Ooms, tantes en grootouders kijken mee. ‘Dat geeft steun, maar kan ook als controle voelen. Na migratie valt die kring deels weg. De plek van - oudere - jongens is vaak buitenshuis, ze zijn daardoor vaker op straat te vinden, soms onder toezicht van buurtvaders. Vrouwen en meisjes moeten vaker thuis blijven, zeker als familie-eer een grote rol speelt. Flirten of seks voor het huwelijk schaadt niet alleen de reputatie van her meisje, maar die van haar hele familie.’

Een ‘gesloten gemeenschap’ herken je niet zo makkelijk aan de buitenkant. Hilde Bakker: ‘We hebben het over groepen mensen die sterk op elkaar zijn gericht door een gedeelde herkomst of religie. Ze wonen vaak dicht bij elkaar, vieren samen (religieuze) feesten en delen traditionele normen en waarden, zoals rond genderrollen en lhbtiqa+. Er is veel sociale controle en steun - zolang iedereen zich aan de ongeschreven regels houdt.’ Want die sterke sociale cohesie zorgt natuurlijk ook voor druk.

Bakker: ‘Eerstegeneratie-immigranten willen loyaal blijven aan hun land van herkomst, soms met de hoop terug te keren. Tegelijk groeien hun kinderen hier op, met andere normen en gewoontes. Dat kan leiden tot spanningen, bijvoorbeeld over liefdesrelaties.’

Kerkelijke gemeenschappen op de Biblebelt kunnen heel gesloten zijn. ‘Kinderen gaan vaak naar reformatorische scholen en clubs en hebben weinig contact buiten hun groep. Al bereikt de buitenwereld hen via sociale media wel steeds meer.’

Gesloten gemeenschappen, zoals orthodox-religieuze kringen en hechte migrantenfamilies, staan vaak wantrouwend tegenover hulpverleners. Hoe signaleer en bespreek je dan kindermishandeling? We vroegen het aan expert Hilde Bakker.