Deze afbeeldingen zijn speciaal voor dit artikel met AI gegenereerd.

‘Het is niet handig om iemand direct te beschuldigen en op die manier tegenover hem te gaan staan. Ga naast de pleger staan en probeer hem op basis van gelijkwaardigheid te sturen. Want als je hem veroordeelt, ben je hem kwijt.’

Het kan ook helpen om de omgeving erbij te betrekken. Zo haal je het gedrag uit de anonimiteit. Wie in de omgeving van de pleger kan zijn mening uitspreken en het gedrag proberen bij te sturen? Zo laat je de pleger ook weten dat er meer mensen op de hoogte zijn. Dat kan natuurlijk gevaarlijk zijn, dus dat moet goed afgewogen worden aan de hand van een veiligheidsplan. Maar de doelstelling is wel degelijk om het gedrag uit de anonimiteit te halen. Bij patriarchale plegers is het lastiger om het netwerk erbij te betrekken als zij dezelfde conservatieve overtuigingen hebben.’

‘Het is van belang dat een professional met de pleger bespreekt wat de gevaren kunnen zijn: dat hij met dit gedrag bijvoorbeeld zijn partner, zijn kinderen en zijn omgeving kan kwijtraken.

Maar ook de winsten van stoppen van zijn gedrag, het behouden van zijn relatie. Natuurlijk komt dat niet bij iedereen even goed binnen; een psychopathische pleger is daar niet gevoelig voor. Maar het is goed om het in ieder geval te proberen.

En probeer te achterhalen wat zijn motieven zijn. Gaat het om de angst om in de steek gelaten te worden, dan kun je bijvoorbeeld zoeken naar een andere manier om die te verminderen. Dat is een lang traject, maar als je dit maar vaak genoeg herhaalt, doet het wel iets. Dus kijk wat de pleger nodig heeft, en beweeg hem zo langzaam richting verandering, eventueel via een behandeling.

‘Het is inderdaad erg lastig. Maar de kracht van het forensische werk is dat we justitiële druk kunnen toevoegen om zo iemand te bewegen om in behandeling te gaan. Gelukkig zijn er steeds meer middelen om die druk te kunnen toevoegen, ook door nieuwe wetgeving. Dan heb ik het over een voorwaardelijke gevangenisstraf, een straat- en contactverbod, huisverbod, toezicht of een middelenverbod. De behandeling zelf is intensief en duurt lang, meestal wel twee tot drie jaar. Al zijn er verschillen. Voor bijvoorbeeld plegers met een impulsieve persoonlijkheidsstoornis zal de behandeling langer duren, omdat de motivatie meestal lager is dan bij plegers met een persoonlijkheidsstoornis waarin angst de boventoon voert. De pleger verandert meestal niet van manipulatief naar niet-manipulatief, maar zijn neigingen blijven altijd in mindere mate aanwezig.’

‘Het begint bij motivatie. Die is bij alle typen plegers grotendeels of helemaal afwezig. ‘‘Zo ben ik nou eenmaal,’’ wordt er dan gezegd. Ze zien zelf niet dat ze een probleem hebben. Het probleem ligt meestal bij de ander, vinden ze. De afhankelijke en paranoïde plegers hebben iets meer motivatie, doordat ze soms last hebben van zichzelf. Maar is dat voldoende om te veranderen? Stel dat de partner vertrekt, dan zou het mooi zijn als de pleger naar zichzelf zou kijken, naar zijn eigen gedrag. Maar of hij dit ook kan en doet?’

‘Ja, het psychopathische en het patriarchale type kunnen extreem geweld gebruiken. Ze zijn nietsontziend en snoeihard. De typen plegers die handelen vanuit onmacht of angst - dus het verslaafde, afhankelijke en paranoïde type - gebruiken minder vaak fysiek geweld. Ze oefenen eerder psychisch geweld uit door bijvoorbeeld te dreigen met zelfmoord. Ook komt het bij deze typen vaker voor dat het slachtoffer in verzet komt en zelf verbaal of fysiek geweld gebruikt. Dat is bij plegers vanuit macht onvoorstelbaar, omdat het te gevaarlijk is.’

‘Ook hij is bang dat de ander bij hem weggaat. Niet vanuit argwaan, maar omdat hij ervan overtuigd is dat hij niet alleen kan functioneren. Het zijn vaak mannen die bijvoorbeeld zelf geen beslissingen kunnen nemen. Deze pleger heeft een ziekelijke angst om in de steek gelaten te worden. Hij zal er alles aan doen om dat te voorkomen. Vaak zien we dit bij mannen met een afhankelijke of een borderline-persoonlijkheidsstoornis.’

‘De verslaafde pleger is bang zijn vrouw kwijt te raken omdat hij haar nodig heeft. Zij zorgt ervoor dat hij nog enigszins fatsoenlijk kan leven. Ze voorziet in zijn middelen, zorgt ervoor dat hij wellicht nog kan werken, regelt het huishouden. Deze pleger beïnvloedt zijn partner maximaal om zijn verslaving te kunnen handhaven. Zijn gedrag wordt gestuurd door iets wat tussen een verlangen naar macht en onmacht in zit.

Dat is anders bij de paranoïde pleger. Bij hem is de angst om zijn partner kwijt te raken leidend. Hij is ervan overtuigd dat zijn partner vreemdgaat of hem kwaad wil doen. Dat probeert hij onder controle te houden. Macht is voor deze pleger geen doel op zich, maar een manier om zijn angst of onmacht te beheersen.’

‘Soms is dit type pleger inderdaad met conservatieve ideeën opgevoed. De omgeving kan hier dus een grote rol in spelen. Maar er kan ook sprake zijn van een persoonlijkheidsstoornis, zoals narcisme of borderline, of van theatraal of dwangmatig gedrag. Bij dit type komt het gedrag vaak voort uit de persoon zelf én kan het beïnvloed worden door zijn omgeving. Een patriarchale pleger die deel uitmaakt van een streng religieuze gemeenschap, heeft het relatief makkelijk, doordat zijn denkbeelden overal uitgedragen worden. Dan is er weinig manipulatie nodig. Wat niet wil zeggen dat elke man met conservatieve overtuigingen een potentiële pleger is.’

‘Dit type man heeft een duidelijke mening over vrouwen: zij hoort in de keuken en heeft niets te zeggen. Zeker als emancipatie aandacht krijgt in de samenleving, verharden zijn standpunten. In de basis gebruikt hij geen manipulatie, maar hij zal alles doen om het beeld van de vrouw die niets te zeggen heeft te handhaven. Als dat niet lukt, kan hij ook gaan manipuleren om de vrouw te overtuigen van zijn denkbeelden.’

‘Ja, dit is een belangrijk verschil met situationeel geweld, dus geweld dat voortkomt uit de situatie en soms wederzijds is. Een psychopaat gebruikt geweld instrumenteel en eenzijdig, met als doel om macht en controle uit te oefenen.’

‘Deze pleger heeft vaak een antisociale persoonlijkheidsstoornis en oefent maximaal macht uit. Hij vindt dat de ander er is om misbruik van te maken en schaamt zich daar niet voor. Hij buit een vrouw uit voor eigen gewin: seksueel, financieel en/of voor het doen van het huishouden. De partner is dus een middel om iets voor elkaar te krijgen. Dit type pleger grijpt snoeihard in als de ander weerwoord geeft, bijvoorbeeld met zware bedreigingen of zelfs met verwurging. Dit gedrag zit helemaal in de persoon zelf, en heeft niets met de omstandigheden te maken.’

‘Nee, goed onderzoek is slechts beperkt beschikbaar. Wel kunnen we aan de hand van verschillende literatuurbronnen een onderscheid maken in vijf typen mannelijke plegers: psychopathisch, patriarchaal, verslaafd, afhankelijk en paranoïde. De eerste twee handelen vanuit macht, de andere drie meer vanuit angst. Ik benadruk hierbij dat deze indeling niet zwart-wit is. Verschillende kenmerken kunnen bij alle typen in meerdere of mindere mate voorkomen.’

Plegers van intieme terreur zijn voor professionals en voor de omgeving vaak moeilijk te herkennen. Lector en onderzoeker Eric Blaauw beschrijft vijf verschillende typen plegers om dat makkelijker te maken.